Төрд үүссэн үл үзэгдэх гарыг зогсоож байж Монгол улс өрийн дарамтаас гарна

Монгол улсын Эдийн засгийн Аюулгүй байдал эрдэм шинжилгээний бага хуралд Монгол банкны хяналтын зөвлөлийн дарга Д.Даваасамбуугийн тавьсан "Гадаад өрийн аюулгүй байдал" илтгэлийг товчлон хүргэж байна. 

Монгол улсад 35,4 тэрбум доллартай тэнцэх хөрөнгө байршиж байгаагаас 9.3 тэрбум доллар нь хувьцаа, үлдсэн 25.7 тэрбум нь зээл. Сүүлийн 7-8 жилд бидний өр 20 тэрбум доллараар нэмэгдлээ. Монгол улс дэлхийн донор орнуудаас арилжааны зээл авах нөхцөл бүрдсэнээс хойш дэндүү хурдтай зээл авлаа. Нийгмийн хэмжээнд авч үзэхэд алдаа оноо их бий. Оюутолгой, Тавантолгой, МАК-тай боллоо. Зам, орон сууц, эрчим хүч гээд энэ хөрөнгө оруулалтад дүйхээр бүтээн байгуулалтууд уу гэдэгт дүгнэлт хийх хэрэгтэй.

25.7 тэрбум долларын зээлийн 8,1 тэрбум доллар буюу 26 хувь нь /Оюутолгойн зээл, зарим банкуудад өгсөн баталгаа ороогүй/ Засгийн газрын зээл, 17,6 нь аж ахуй нэгжийн зээл юм. Засгийн газрын зээл буюу 8.1 тэрбум долларын 3,1 тэрбум доллар нь Дэлхийн банк, Япон, ОУВС зэргээр дамжуулан авсан хөнгөлөлттэй зээл, 4.9 тэрбум нь өрийн бичиг буюу бонд байна.  2012 оноос хойш арилжааны зээл маш хурдан өссөн. 

Засгийн газрын зээлүүдээс хамгийн хямд нь 4.01 хувийн хүүтэй Чингис бонд, хамгийн үнэтэй нь өнгөрсөн онд сайн хувьцаа тараахын тулд 10,75 хувийн хүүтэй авсан зээл юм. ОУВС-ийн тэргүүн Кристин Лагард цаашдын дэлхийн өсөлтийн загварыг араб маягийн байгалийн баялагтай орнууд авч явна гэдэг дүгнэлт гаргачихаад байгаа. Монгол улсын өрийн хэмжээ дэндүү өндөр байгаа учраас нэг удаа алдаж болно, хоёр удаа алдаж болно гуравдахиа алдаж болохгүй.

Бид өнөөдөр ямар түвшинд хүрэв?

Экономист сэтгүүлээс жил бүр гаргадаг эдийн засгийн гарын авлагад Монгол улс нийт зээлийн хэмжээгээр хоёрдугаарт, зээлийн үйлчилгээний дарамт буюу зээлийн хүүгийн дарамтаар аравдугаар байрт жагсаж байна. Та нар ямар хэмжээнд байна вэ? гэдэгт дэлхий үүгээр сигнал өгч байна. Дэлхийн баячууд танай байгалийн баялагийг ашиглан баялаг олох гээд байхад та нар баялагаа ухаантай ашиглаач. Та нар яасан тэнэг худалдаа хийдэг хүмүүс вэ? гэж олон удаа хэлж байна.

Хятад, Япон, АНУ хэдэн зуун тэрбумын өртэй биз дээ гэж харьцуулдаг. Дэлхийн орнуудыг эдийн засгаар нь 4 хувааж авч үздэг. Монгол улс зээлийн хэмжээ нь ДНБ-ий 40 хувиас хэтэрч болохгүй гэдэг зэрэглэлд ордог. Нийт төлбөрийн үйлчилгээ экспортын 20 хувиас хэтэрч болохгүй гэсэн зарчмууд байгаа. Хятад улс 3,3 триллион долларын эх үүсвэртэй эдийн засгийн хуримтлал нь 45 хувь, Япон эдийн засгийн хуримтлал нь 30-40 хувьтай.  Манай улсын хуримтлал 20 хүрэхгүй. Тэгэхээр зарим улс төрчид өөрийн орныг Япон, Сингапур, Хонгконгын өртэй харьцуулан ярих нь өрөөсгөл. Эдгээр орнууд чинь 400-500 тэрбум валютын нөөцтэй, тэр нь зөвхөн гаднаас шууд хөрөнгө оруулалт хийгдэж, гадны томчууд тэндээс шууд ашгаа хийгээд явж байдаг зах зээл. Төрөөс хамааралгүй өр байхгүй юу. Энэ үзүүлэлтийг Монголтой харьцуулж жирийн иргэдийн толгойг угаах асуудал их яригдаж байна. Үүний цаана өгч байгаа нь ч тэр, авч байгаа нь ч  тэр өрөөр дамжуулан хөрөнгөжих гэсэн нэгдсэн сонирхол явж байгаа учраас ийм судалгаа хийлгэж, яриулж байна.

2015 онд бид 3 тэрбум долларын зээл төлж, манай экспорт хэд билээ? 2016 онд 6,8 тэрбум доллар төлчихөөд байна. Бид хөдөлмөрлөөд л байдаг хаашаа мөнгө явж байна гэдэгтээ дүгнэлт хийх хэрэгтэй. Манай ДНБ 11 тэрбум доллар.  Өрийн үйлчилгээний ачаалал гэдгийг харвал ДНБ-ий 25-30 хувь байгаа юм. Яг бодитоор харвал экспортынхоо 74 хувьтай тэнцэх өрийн ачаалалтай байна гэсэн үг. ДНБ-ий 25-36 хувийг өрөнд явуулж байна гэсэн үг. Бид эдийн засгийн өсөлтийг тооцох аргачлалаа бас нэг эргэж харах ёстой юм шиг байгаа юм. Төлбөрийн баланс хийдэг зарим үзүүлэлт эргэлзээтэй байдаг.

Байгалийн баялагтай орон сайн худалдаа хийж, сайхан харилцаатай байж, мэдлэг боловсролоо дээшлүүлж чадах юм бол өрийн асуудлыг амархан шийдэх боломжтой.

Юунаас болоод ийм байдалд хүрчихэв ээ?

Үйлдвэрлэлийн потенциаль

Хамгийн гол шалтгаан бол бидэнд дотоод үйлдвэрлэл, үйлчилгээний потенциаль байхгүй. 2012-2013 онд Оюутолгойн хөрөнгө оруулалт орж ирэхэд 3-4 тэрбум доллар нь шууд Хятадын импортод явчихаж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл би өөрөө өртэй үлдээд бусад орнуудыг санхүүжүүлээд сууж байна гэсэн үг. Төлбөрийн балансын алдагдлыг харахад 500-700 сая доллар нь барилгын ажил хийгдсэн нэрээр гадаад руу гараад явчихаж байгаа юм.

Мэргэжлийн боловсон хүчний дутагдал

Мэргэжлийн чадвар дутмаг учраас мега төсөл хэрэгжүүлэхэд техникийн туслалцаа гэж  гэж хэдэн зуун сая доллар явуулж байна. Судалгаанаас харахад 200-641 сая долларыг ТЭЗҮ, төмөр замын төсөл хийлгэж байна гэж зарцуулжээ. Манай шинжлэх ухааныхан юу хийж сууж байна вэ? Монгол улс үйлдвэрлэл, үйлчилгээний ажиллах хүчний дутмаг байдлаас болж ийм шалтгаан гарч ирж байна.

Төсвийн алдагдал

Төсвийн алдагдал их байж болно. Урсгал төсөв алдагдалтай байж хэзээ ч болохгүй. Урсгал төсөв алдагдалтай байна гэдэг бол тэр улс дампуурч байгаа гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл би талхаа зээлээр авч идэж байгаа гэсэн үг. Талхаа өөрөө авч идээд худаг барих мөнгөөр зээл авч болно. Худгаараа бизнес хийгээд эргүүлээд төлөх боломжтой. Урсгал төсвийн алдагдал 2016 оны байдлаар ДНБ-ий 3,2 хувьтай тэнцэж байна гэдэг чинь юу гэсэн үг вэ? 600 тэрбум төгрөгийн цалин тавихад зарцуулж зээл авч байна гэсэн үг шүү дээ.  Юу ийм болгож байна вэ? Энэ бол зээлийн хүү. Нөгөө өндөр хүүтэй зээл чинь.  

Сонгуулийн амлалт

Өөр биднийг алдагдалд оруулж байгаа хүчин зүйл нь сонгуулийн ажил, улс төрийн амлалт.  Сонгуультай жилүүдийн төсвийн алдагдал маш их байгаа юм. 2012 оны төсвийн алдагдал 1 их наяд. 2016 оны сонгуулиар “Сайн хувьцаа” гэж мөнгө гаргаж өгөөд урсгал тэнцэл нь 770 тэрбумаар тасарсан. Татварын орлогороо зардлаа нөхөөд цаана нь ийм их мөнгөний зээл авсан байна гэсэн үг. Бид үүнийг судалж, нийгэмд ойлгуулах шаардлага бий. Монгол улсын Ардчилал буруу замаар явж байгааг засч авахгүй л юм бол иргэдийн төрд итгэх итгэлийг эвдэх нь. 

Засаглалын чадавх

Энэ сайхан боломжийг ашиглаж чадахгүй байгаа нь бидний өөрсдийн л буруу. Дэлхийн нийтийн коммодити буюу байгалийн баялагийг ашиглаж хүн бүр ашиг олох гэж байгаа. Энэ ашгийг олохдоо хамтарч ажиллах чадавх хэрэгтэй. Бидний ёс зүйгүй байдал, хувийн эрх ашгаа хэт хөөсөн, хуулиа мөрддөггүй зэргээс бид энд хүрсэн. Гадаад худалдаа арилжаандаа дээр дооргүй 16-р зуунд баруун Европт ашиглаж байсан Мерканталист бодлогыг авч хэрэгжүүлэх шаардлагатай. Үүнийг Солонгос, Япон, Хятадууд хэрэгжүүлж дэлхийн зах зээл дээр гарч ирсэн.

Ажиллах хүчний оролцооны түвшин

Ажиллах хүчний оролцооны түвшин үнэхээр хангалтгүй. 15-с дээш насны 2 сая иргэдийн 1,2 сая нь хөдөлмөр эрхэлж байна. Энэ нь ажиллах хүчний оролцоо 60 хувьтай байна гэсэн үг. Цаана нь 800-900 мянган ажиллах хийх боломжтой хүн юу ч хийхгүйгээр өдөр шөнийг өнгөрөөж байна гэсэн үг. Энэ нь өөрөө маш том потенциалыг улс нь ашиглаж чадахгүй байгаа хэрэг. Эдийн засаг өсч хөгжихийн тулд ажиллах хүчний оролцооны түвшин 70-80 хувь байх ёстой. Ажиллах хүчний оролцооны түвшингээр бид 5-10 пунктээр дэлхийн нийтийн жишгээс доогуур явж байгаа. Бид үйлдвэрлэлийн үр ашгийг дээшлүүлж, зээлийг ашиглаж чадахгүй байгаагийн нэг шалтгаан нь энэ.

Өрийн сүлжээ

Монгол улсын нягтлан бодох бүртгэлийн тайлан баланс гэж бий. Энэ тайлангаас харахад манай аж ахуй нэгжүүдийн өр 82,7 их наяд байна. Манай эдийн засгийн хамгийн гүйлгээтэй юм нь ломбард, хадгаламж зээлийн хоршоо. Татвараас нуугдчихсан байдаг учраас энд хэдий хэмжээний мөнгө эргэлдэж байгааг бүү мэд. Ер нь манай далд эдийн засаг бараг 60 хувь байж магадгүй. Сайн судлах хэрэгтэй. Энэ талаар Financial Times сэтгүүлийн сэтгүүлч ирээд Монголчууд өртэй хүн өөдөлдөггүй, өттэй мах таргалдаггүй гэдэг хэрнээ малчнаасаа эхлээд төр хүртлээ өрийн маш том сүлжээнд оржээ. Ломбард хамгийн их мөнгө үржүүлдэг юм байна. Түүнд хүмүүс хамаг юм аа алдаад тэрнийг нь хаана очиж борлуулдаг юм бол доо гэсэн утгатай нийтлэл бичээд явсан байдаг.

Монгол улс хэрхэн өрийн дарамтаас гарах вэ?

1.Бид хяналтгүйгээсээ, хуримтлалгүйгээсээ, чадваргүйгээсээ ийм болчихоод байна

Олон улсын үнэлгээ шинжилгээ хийх хүний нөөцийн чадавхиа бэхжүүлье. Ажилтнуудын эрх ашгийг хамгаалж байж бид нийгэмд тэгш хуваарилалтын тухай, нийгмийн шударга ёсны тухай асуудал ярина.

2.Төрд байгаа “үл үзэгдэх гар”-ыг таслан зогсоо

Хоёрдахь нь төрд байгаа “үл үзэгдэх гар”-аар дамжин хөрөнгө яаж гадагшаа гарч байгааг судалж үзэж, хаах хэрэгтэй. Эдийн засагт биш, төрд “үл үзэгдэх гар” орчихоод байна гэдгийг л олон хүн хэлж байгаа

3.Нэгээс хоёр том зорилтоо л биелүүл

Бид олон юм яриад хэрэггүй. Зөвхөн зорилтот төлөвлөгөө л хэрэгжүүлэх хэрэгтэй. Төсөв батлахдаа бүх аймаг, сумаас санал аваад батлана гэдэг социализмын үеийн юм яриад сууж байж болохгүй. Бид бодлогын хүрээнд ямар зах зээл дээр өгөөж авч болохоор байна, юуг хийвэл эдийн засгийг өсгөж болохоор байна гэдгээ хараад нэгээс хоёр зүйлд л төвлөрөх хэрэгтэй. Олон зүйл хэрэггүй. Бусдыг нь зах зээл аваад явахаас биш, төр нь юм юм руу очиж сонгуульд ялахын тулд улс төрийн шоу хийж явсаар тогтолцоогоо эвдэж байна. Жишээ нь: Урагшаа явах төмөр замаа л барьчих юм бол татварын орлого хэчнээнээр нэмэгдэх вэ? Урдаас авч байгаа 13 центийн үнэтэй цахилгааныг бид зүгээр хэвтэж байгаа угаасан нүүрсний үлдэгдлээрээ үйлдвэрлээд гаргавал яах вэ? Энийг хийгээдэх гэхээр хэдэн миллиард долларын үнэтэй төсөв боловсруулчих юм. Хойд хөрштэйгээ улс төрийн тохиролцоо хийгээд энэ асуудлыг шийдэх боломж бий.

4.Засгийн газар ашиг сонирхлын зөрчлөө багасга

Засгийн газар нь эрх ашгийн зөрчилтэй. Томоохон төслүүд, гаднаас орж ирж буй зээлийг заавал төрөөр дамжуулах сонирхолтой. Тэгэхээр нөгөөдүүл нь дургүй нь хүрээд болихгүй юу гэдэг. Өөрөөр хэлбэл замаас нь нэг нөхөр жаахан ч гэсэн юм олоод авъя гэдэг сонирхол байдаг. Дэлхий нийт би чамд том төсөл олоод өгье гэдэг жишгээс ухраад олон жил болж байна. Хятад, Японы экзим банк өөрсдийн эрсдлээр орж ирээд төслийн санхүүжилт хийе гэхээр би нэг сайд тавиадахъя байж байгаарай гэдэг. Энэ мэт зүйлээ засч авахгүй бол бид өрийн хямралаас гарахгүй шүү.

5.Үндэсний компаниуддаа төр зайгаа тавьж өг

Томоохон төслүүдээ Монголынхоо сайн компаниудад өгөөд дэмжээд явахаас өөр арга байхгүй. Төр хийнэ гэж худлаа яриад 27 жил болоод хэрэггүй. Улам л ухрах чиглэлийн юм л ярьж байна. Төрд чаддаг зүйл, чаддаггүй зүйл гэж байна шүү дээ. Юунд оролцох боломжтой, боломжгүйгээ тодорхойлж байж Үндэсний хөрөнгөтнүүдээ сэргээж эдийн засгаа хөгжүүлнэ. Энэ бол эдийн засгийн бодлогын үндсэн арга, өөр арга байхгүй. Тэгэхгүй бол хулгай улам луйваржиж байна. Улсын үйлдвэрийн хулгайг бүгд мэдэж байгаа шүү дээ.

 

 

 

 


avatar
    • Dr. louis
    • 162.158.158.*

    Та бөөрийг худалдахыг хүсч байна уу? Та санхүүгийн хямралын улмаас бөөрийг зарж борлуулах боломжийг эрэлхийлж байна уу, юу хийхээ мэдэхгүй байна уу? Дараа нь бидэнтэй холбоо бариад [email protected] хаягаар бид танд бөөрнийх нь хэмжээгээр санал болгох болно. Учир нь бид бөөрний эмнэлэгт яаралтай хэрэгтэй эсвэл 918704214690 имэйл: [email protected] whatsapp: 1- (725) 2017759 Үнэ: $450,000usd

    • DR. PRADHAN
    • 172.69.54.*

    Та бөөрийг худалдахыг хүсч байна уу? Та санхүүгийн хямралын улмаас бөөрийг зарж борлуулах боломжийг эрэлхийлж байна уу, юу хийхээ мэдэхгүй байна уу? Дараа нь бидэнтэй холбоо бариад хаягаар бид танд бөөрнийх нь хэмжээгээр санал болгох болно. Яагаад гэвэл манай эмнэлэгт бөөрний дутагдалд орж, имэйл: [email protected] whatsapp: 15733337443 Үнэ: $780,000 USD Та бөөрийг худалдахыг хүсч байна уу? Та санхүүгийн хямралын улмаас бөөрийг зарж борлуулах боломжийг эрэлхийлж байна уу, юу хийхээ мэдэхгүй байна уу? Дараа нь бидэнтэй холбоо бариад [email protected] хаягаар бид танд бөөрнийх нь хэмжээгээр санал болгох болно. Яагаад гэвэл манай эмнэлэгт бөөрний дутагдалд орж, 91424323800802

    • Dr macpherson
    • 162.158.18.*

    Та бөөр худалдаж авмаар байна уу, эсвэл та зарахыг хүсэж байна уу бөөр Та бөөрөндөө санхүүгийн алдагдал хүлээхээс мөнгө олох боломж хайж, юу хийхээ мэдэхгүй байгаа бол өнөөдөр бидэнтэй холбоо бариарай. Бид танд Бөөрөнд $ 500,000 долларыг бэлнээр өгөх болно. Миний нэр бол Doctor MACPHERSON Максерсон Клиник дахь нефрологич юм. Манай клиник Бөөрний мэс заслын чиглэлээр мэргэшсэн, бид бас шийддэг бөөрийг худалдан авч, шилжүүлэн суулгах холбогдох донор Бид Энэтхэг, Турк, АНУ, Малайз, Энэтхэг улсад байрладаг Хэрэв та бөөр худалдаж авах эсвэл худалдан авахыг сонирхож байгаа бол whatsapp +14437200958 болон имэйлээр бидэнтэй холбоо бариарай гэж бүү эргэлзээрэй. И-мэйл: [email protected] Шилдэг саналууд DR MACPHERSON.

    • Dr. louis
    • 141.101.104.*

    Та бөөрийг худалдахыг хүсч байна уу? Та санхүүгийн хямралын улмаас бөөрийг зарж борлуулах боломжийг эрэлхийлж байна уу, юу хийхээ мэдэхгүй байна уу? Дараа нь бидэнтэй холбоо бариад [email protected] хаягаар бид танд бөөрнийх нь хэмжээгээр санал болгох болно. Учир нь бид бөөрний эмнэлэгт яаралтай хэрэгтэй эсвэл 918704214690 имэйл: [email protected] whatsapp: 1- (725) 2017759 Үнэ: $450,000usd

    • Dr. louis
    • 141.101.104.*

    Та бөөрийг худалдахыг хүсч байна уу? Та санхүүгийн хямралын улмаас бөөрийг зарж борлуулах боломжийг эрэлхийлж байна уу, юу хийхээ мэдэхгүй байна уу? Дараа нь бидэнтэй холбоо бариад [email protected] хаягаар бид танд бөөрнийх нь хэмжээгээр санал болгох болно. Учир нь бид бөөрний эмнэлэгт яаралтай хэрэгтэй эсвэл 918704214690 имэйл: [email protected] whatsapp: 1- (725) 2017759 Үнэ: $450,000usd

Авторууд

Санал асуулга

Нийт санал: 4983

2020 оны УИХ-ын сонгуулиар аль нам ялах вэ?

12%
МАН
17%
АН
69%
Шинэ гуравдагч хүчин
  • 12%
  • 17%
  • 69%