#Бодлого Захиалъя

trends.mn 6 өдрийн өмнө

Та манай "Надад хэлэх үг байна" буланд #Бодлого Захиалъя гэсэн хаштагаар өөрийн санаагаа дэлгэрэнгүй бичиж болно. Бид таны бичвэр, санааг соошил хаягуудаараа дамжуулан олон нийтэд түгээнэ.

Холбоотой нийтлэл: Алдаж болохгүй 11 хоног буюу БОДЛОГО ЗАХИАЛАХ ЦАГ

@trends newsroom  

2017.09.14

Zoro 6 өдрийн өмнө

Аааа цөм худлаа шааж өгнөө яадын цус. Хүүхэлдэйн кино бас хөгжим аан нээрээ гоё хөгжилтэй хүмүүст уншихад нээлттэй. Хохохо. Миний сошл хаягууд @longliveamraa гээд байгаа шүү дагаарай. Аан нээрээ, энд бичигдэж байгаа юмнууд зүгээр л хошин, хөгжилтэй маягын шүү no pressure, please. :-)

УИХ, ЗГ -ийн тогтоол шийдвэрүүд нь хугацаанаас хамааралтай юу?

Сэлэнгийн долгио 8 өдрийн өмнө
Сүүлийн үед Монгол улсад өрнөж буй олон үйл явдлуудыг хараад чимээгүй өнгөрч чадсангүй. Уг нь ч миний хэрэг ч бараг байхгүй лдээ. Гэхдээ "Чи улс төрийг оролдохгүй бол, улс төр чамайг оролдоно" гэж үг байдаг. Тэгэхээр мөрөөрөө зүгээр явж байсан намайг энэ заваан зүйлдээ хутгалдуулаад, одоо бүр намайгаа өөрсдийнх нь эсрэг нийтлэл бичихэд хүргэнэ гэж хэн санах билээ дээ. Энэхүү нийтлэлийн санаа нь анх эрдэм шинжилгээний судалгаа хэлбэрээр тархинд бууж байлаа лдаа. 4 жил бодож явсан судалгааны ажлаа ажил хэрэг болгох аз завшаан надад тохиосонгүй, харин нийтлэл болон та бүхэнд хүрэх тавилантай байжээ.   Эхлээд юун талаар өгүүлэх гээд байгаагаа тодорхой болгоё, юу вэ гэхээр УИХ, ЗГ-н шийдвэрүүд нь цаг хугацаанаас хамааралтайгаар гарч, батлагдаж байгаа талаар статистик аргаар батлах анхдагч санаа байсан юм. Гэхдээ шийдвэрүүдийг хэрхэн ангилах тал дээр асуудалтай тулгарсан учраас энэхүү судалгаа нь зогсонги байдалд орсон юм. УИХ, ЗГ-нь иргэдийн санаа бодлыг өөр тийшээ хандсан үед буюу баяр ёслолыг далимдуулан стратегийн ач холбогдолтой болон хүний эрхтэй, эсвэл өөрсдийн эрх ашгийг дээгүүрт тавьсан шийдвэрүүдийг гаргасаар ирснийг иргэд гадарлаад л байгаа. Харин үүнийг хэрхэн яаж батлах вэ? гэдэг нь асуудлын учир байгаа юм. Анхдагч санаа нь 2009 оны 7-р сарын 9-ны өдөр "Оюутолгой"-н гэрээг баталж, 7-р сарын 16-наас /Эх үүсвэр: http://www.legalinfo.mn/law/details/6405?lawid=6405/ албан ёсоор хүчин төгөлдөр болсон цаг үеэс эхлэлтэй юм. Энэ үед иргэдийн санаа бодол баяр ёслол руу анхаарсан, амралтын байдалтай байсан нь бол ойлгомжтой юм. Нөгөө "чоно борооноор" гэдэг дээ.  Цөмийн энергийн тухай хууль /Эх үүсвэр: http://www.legalinfo.mn/law/details/97?lawid=97 / яг энэ өдөр цуг батлагдсан нь санамсаргүй хэрэг болсон юм болов уу?   Анхандаа ингэж л бодож байлаа. Тэгтэл Монгол улсын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулинд 2010 оны 12-р сарын 30-нд нэмэлт өөрчлөлт орсон доо. Тэр үеэр байнгын хорооны хуралдааныг сэтгүүлчдэд хаалттай явуулах талаар баталсан байж таараад 2011 оны 1-р сарын 1,2-нд төрийн ордны  сэтгүүлчид ажилдаа иртэл бараг л ажилгүй болсон байх нь тэр. Байнгын хорооны хуралдаанд сэтгүүлчид оролцох эрхгүй болсон талаар сайн шуугьсан даа, санаж байгаа бол. Гэтэл бас болоогүйэ. Ер нь Чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулинд яагаад дандаа 12-р сарын сүүл хавиар өөрчлөлт ордог байнаа гэмээр л байх юм /Эх үүсвэр: http://www.legalinfo.mn/law/details/356/. За тэгээд чуулганы хуралдааны тухай хууль бол өөрсдөдөө тааруулж засдаг хууль нь шдээ, тийм биш л юм бол 20 хоногийн хугацаатай өөрчлөлт, нэмэлтүүд ороод байхгүй л байсан шд. За ингээд миний бодлыг улам л бататгасан үйл явдлууд өрнөсөөр л байлаа. Энэ талаар тухайн үед сайд байгаагүй Х.Тэмүүжин гуайтай уулзаж хэлэхэд учиргүй эсэргүүцэж байсныг нь санаж байна. Гэхдээ би тухайн үед буруу ойлгуулсан байх лдаа.    За ингээд бас зогсоогүй. Сая цагаан сараар нэг чухал үйл явдал болсон нь нөгөө Сентерра гоулдтай холбоотой үйл явдал байлаа. Цагаан сарын өмнөх өдөр буюу битүүний өдөр Ноён уулыг тавиад явуулчихлаа. Уг нь жилийн 4 сая долларын төлөө тэр уулыг ухаж төнхөөд байх шаардлага байгаа ч юм уу дөө. Бүр яг таамаглаж байснаар л үйл явдал өрнөлөө. Цагаан сарыг далимдуулаад Ноён-Уулын асуудлыг шийдвэрлэнэ гэсэн таамаглал маань биелснийг та бүхэн мэдэж байгаа болохоор олон зүйл ярих нь илүүц бизээ. Ингээд баяр ёслолоор иргэдийн санаа бодол өөр тийшээ хандсан хойгуур иймэрхүү шийдвэрүүд гараад байгааг та бүхэн багахан ч гэсэн ойлгосон байхаа.   Ингээд миний тархинд байсан судалгааны санаа маань нийтлэл болон хувирч та бүхэнд хүрч байна. Баярлаад байх зүйл даан ч алга даа. Харин ямар шийдэл байж болох вэ? гэдгийг хуваалцъя. Уг нь хууль, тогтоол батлах үед мөрддөг хууль бол байгаа юм. Тэр хуулинд нь хугацаатай холбоотой заалт бол алга л байна. Гадаад улс оронд хараахан судалж амжаагүй л байна даа. Тэгэхээр яагаад намрын чуулган намар дуусаж байхад эхлээд хавар эхэлж байхад дуусдаг юм бэ? гэсэн асуултыг асууя. Үүний оронд 8-р сарын 1-нд эхлүүлээд Шинэ жилийн баяраас өмнө дуусдаг болгоё гэж бодлоо. Тэгвэл дунд нь ямар ч үндэсний хэмжээний баяр, наадам байхгүй, иргэдийн санаа бодлыг өөр тийш хандсаныг далимдуулах боломжгүй болох юм. Хаврын чуулган 4-р сарын эхээр эхлээд наадмын өмнө дуусдаг байдлыг бас болиулмаар юм байгаан. 3-р сард эхэлбэл Наадмаас сарын өмнө дуусах бүрэн боломжтой. Ингээд миний бичсэн нийтлэлд өөр өөрсдийнхөөрөө үнэлэлт, дүгнэлт өгнө бизээ. Харин дайрч доромжлохгүй байхыг хүсье. Энэ бүхэн миний хувийн үзэл бодол шүү. Үндсэн хуулийн 16.16-д заасан эрхээ эдэллээ. /Өө нээрээ тийн, Үндсэн хуулинд орсон нэмэлт өөрчлөлт нь 12.24-нд батлагдаж байсан юм байна. гэхдээ Үндсэн хуулийн цэцээр ороод хүчингүй болсныг нь санаж байна (http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367)/. За тэгээд сонгуулийн тухай хуулийг ухвал их юм гарч ирнэ дөө.

“Нэг аймаг нэг брэнд Нэг брэнд 21 аймагт” үндэсний хөтөлбөр төсөл хэрэгжүүлнэ.

Алтангэрэл 8 өдрийн өмнө

“Нэг аймаг нэг брэнд, Нэг брэнд 21 аймагт” үндэсний хөтөлбөр төсөл хэрэгжүүлж байна. Аймаг бүр өөрийн гэсэн брэнд бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэж зах зээлд нийлүүлэхийг хүсдэг бөгөөд гадаадын импортыг орлох олон сайхан бүтээгдэхүүн Монголын зах зээлд гарч ирсээр байна. Тухайлбал Сүхбаатар аймаг Таанын сорс амтлагч, Сэлэнгэ аймаг байгалийн хамгийн цэвэр зөгийн балыг үйлдвэрлэж байна. Харин Төв аймаг бол Дэлхийд алдартай бяслагийг үйлдвэрлэж байна.

Гэтэл эдгээр бүтээгдэхүүний талаарх мэдээлэл нийгэмд хомс, гадаадаас ирж буй импортын бүтээгдэхүүн одоо хэр нь бидний хүнсний аюулгүй байдалд занал хийлсээр оршин тогтносоор байна. 

Энэ хүү хөтөлбөр төсөл нь аймаг бүрийн хамгийн шилдэг брэндийг 21 аймгийн хэмжээнд худалдаалахаас гадна гадаадын зах зээлд гарах хүртэл нь хөгжүүлэлтийн давхар мэргэжлийн байгууллагуудын зөвлөгөө мэдээллээр хангаж ажиллана гэж Үндэсний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч байгууллагын "Албан ёсны төлөөлөгч” байгууллага зах зээлд үйл ажиллагаа явуулж төслийнхөө талаарх танилцуулгыг хийж эхэлжээ. 

Нэг аймаг Нэг брэнд, Нэг брэнд 21 аймагт бодлого гэж юу вэ? 

21 аймгийн импортын бүтээгдэхүүнийг орлох чадвартай тухайн бүтээгдэхүүнийг зах зээлд нийлүүлж, цаашлаад тухайн бүтээгдэхүүний өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлж, улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрүүлэн, гадаадын зах зээлд гарах хүртэл нь халамжлан ажиллах үндсэн зорилго дор үйл ажиллагаагаа явуулах болжээ. 
Тэрээр стандартын шаардлага хангасан мэргэжлийн тээврийн байгууллагатай хамтран ажиллаж байгаа бөгөөд тээвэрлэлт, худалдааны нэгдсэн системийг үүсгэж чадсан, Нутаг, нутгийн шилдэг брэндийг хаанаас ч хүссэн хэмжээгээрээ худалдан авах боломжийг энэхүү байгууллага олгож байгаа гэдгээрээ давуу талыг харуулж байна. 

Энэ төсөл хэрэгжиж эхэлснээр аймгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч байгууллагын хүчин чадал, ажлын байр нэмэгдэж тухайн бүтээгдэхүүнийг дагуулан жижиг үйлдвэрийн бүтээгдэхүүнийг зах зээлд нийлүүлэх ажээ. Энэ байгууллагын албан ёсны фэйсбүүк хуудас нь “National Distributor-Брэнд 21” бөгөөд тухайн байгууллага хамт олон аймаг бүрийн шилдэг брэнд бүтээгдэхүүнүүдтэй хамтран ажиллахдаа бэлэн гэдгээ илэрхийллээ. 


Усаа зангидъя /Idea of integrated study of water/

Б.Амартайван 27 өдрийн өмнө

           Монгол улсад усны барилга байгууламжийн инженерийг анх 1963 онд түргэвчилсэн сургалт хэлбэрээр бэлдэж эхэлсэн түүхтэй. Харин мэргэжлийн тэнхимийг 1969 онд МУИС-ын харъяа Политехникийн сургуулийн харъяанд байгуулсан байдаг. Мөн засгийн газраас Монгол улсад эрэлттэй хорин мэргэжлийн жагсаалтанд Усны нөөц экологи, Гидромеханик, Гидрогеологи зэрэг мэргэжлүүд багтсан нь усны мэргэжилтнүүд манай оронд хэр чухал вэ гэдгийг тодорхой харуулж буй юм. Ялангуяа манайх шиг усны нөөц бага гэсэн ангилалд багтдаг, жилийн хур тунадасны нийлбэр дунджаар ердөө 300 мм хүрэхтэй үгүйтэй байдаг улсын хувьд шүү дээ. Харин бид тус мэргэжлийг хаана эзэмшиж байна вэ? Бусад оронд усны мэргэжилтнийг хэрхэн бэлддэг вэ?

                Дэлхийн ихэнхи улс оронд УСНЫ ИХ СУРГУУЛЬ гэж бий. Тэдгээр их сургуульд зөвхөн усны мэргэжилтнүүдийг бакалавр, магистр, докторын түвшинд бэлдэж “Дэлхийн мэргэжилтэн” болгож төгсгөдөг. Харин манай улсын усны мэргэжилтнүүд... Зүйрлэвэл айлын тавиул мал, эсвэл өргөмөл хүүхэдтэй жишиж болно. Зөвхөн улсын их сургуулийн хувьд авж үзвэл ХААИС-ийн Агробиологи, Инженерийн сургуульд Гидромеханик, Усалгаатай газар тариалангийн мэргэжлээр, ШУТИС-д Усны нөөц экологи, Усны барилга байгууламжийн инженер, ус хангамж ариутгах татуургын инженер, гидрогеологи мэргэжлээр, МУИС-ийн Хэрэглээний шинжлэх ухаан, инженерийн сургуульд гадаргын ус судлалаар жижиг жижиг тэнхим болон хуваагдсан байдаг. Мэргэжлийн чиглэлийн хувьд хоорондоо ялгаатай ч бүгд л УСНЫ гэсэн нэрэн доор мэргэжилтнээ бэлддэг. Их сургуульд мэргэжилтэн бэлдэж буй багш нар нь зөвхөн өөрийн чиглэлд анхаарч, хувийн үзлээ хамгаалан бусад ижил мэргэжлийн өөр сургуулийн сургалтын системийг үгүйсгэх хандлага ч ажиглагддаг нь нууц биш. Мэдээж тухайн их сургууль ахиу мэргэжлээр олон элсэгч авах нь сургуулийн эдийн засагт сайн нөлөөтэй байх боловч бид чадварлаг мэргэжилтэн бэлдэхийг хүсвэл арай том зургаар нь харж нэгдсэн зохион байгуулалтанд орох шаардлага тулгарж байна. Бид нэг цул болох ёстой.

                 Усны инженер. Энэ бол ямар нэгэн сэтгүүлч юмуу, аль эсвэл эдийн засагч гэсэн мэргэжил биш. Ард иргэдийн үндсэн хуулиар олгогдсон амьд явах эрхийг хангах тэргүүн эгнээнд зогсох тусгай мэргэжилтнүүд. Ямар чухалгүй байхдаа АНУ-ын усны хүрээлэн Батлан хамгаалах яамныхаа харъяанд тусгай хамгаалалт хангамжинд үйл ажиллагаагаа явуулах билээ. Бидэнд хамгийн ойр байдгаар нь БНСУ-ын жишээг авъя. Дэлхийн эрэмбээрээ 105-д, инженерийн чиглэлээрээ 51-д, улсынхаа хэмжээнд 9-д жагсдаг SUNGKYUNKWAN их сургууль гэж бий. Энэ сургуульд өөрийн мэдлийн төсөвтэй, удирдлагатай Graduate School of Water Resources буюу усны ахисан түвшний мэргэжилтнүүдийг бэлтгэдэг төгсөлтийн дараах сургууль гэж бий. Уг сургууль нь дотроо 5 тэнхимд хуваагдах бөгөөд тэнхим бүр өөрийн мэргэжлээр оюутан сургадаг. Гидро инженер, зайны тандан судлалын инженер, хүрээлэн буй орчны инженер, далайн эргийн инженер, усны чанарын инженер гэх мэт. Тэнхимийг профессор зэрэгтэй багш удирдах бөгөөд профессор бүр оюутны тооноос хамаарч лабораторийн системээр сургалтаа явуулдаг. Лабораторийн систем гэдэг нь оюутан бүтэн цагаар /9-21 цаг/ сууж судалгааныхаа ажлыг хийх бөгөөд ингэснээрээ сургуулиас цалинждаг. Сургууль оюутны сургалтын төлбөрийг төлөхөөс гадна материаллаг баазаар бүрэн хангана. Мөн сар болгон оюутны тэтгэлэг олгогдоно. Ийм үйлчилгээ үзүүлснийхээ хариуд таниас хоёрхон зүйлийг шаарддаг. Олон улсын хянан магадалгаатай нөлөө бүхий (импакт фактортой) сэтгүүлд өөрийн нэг өгүүллийг сургуулийн нэрийн өмнөөс хэвлүүлэх /мэдээж 1-р автор нь оюутан/, хоёрт, олон улсын хуралд сургуулийн нэрийн өмнөөс оролцож илтгэл хэлэлцүүлэх. Манай улсаас гадаад оронд доктор, магистрын түвшинд суралцахаар ирж буй оюутнуудад харагддаг хамгийн дутагдалтай тал бол өгүүлэл хэвлүүлэх нь битгий хэл юу байдгийг нь сайн мэдэхгүй, сууж сураагүй, бакалаврын сэтгэлгээнээсээ салаагүй нөхдүүд их ирдэг. Муулж байна гэж битгий бодоорой, үнэн үг ер нь таатай сонсогддоггүй шүү дээ. Тэгэхээр бид яах ёстой вэ?

                         Судлаач миний мөрөөдөл бол ханайсан арван давхар сургалтын байр биш гэхэд ядаад таван давхар хөөрхөн байранд энэ илхаадын улс шиг энд тэнд тарчихсан усны мэргэжлээр суралцдаг оюутнуудаа, сургадаг багш нараа нэгтгээд УСНЫ ИХ СУРГУУЛЬ байгуулан, дор хаяж ганц ширхэг жишиг лаборатори /туршилтын биш сургалтын/ ажиллуулах. Тавигдах шаардлага ердөө энгийн. Та сайн сур. Таны төлбөрийг бид төлье. Харин таны дүн 3.2/4-оос доошоо байвал эсвэл үсгэн үнээлгэгээр B -ээс доош байвал та төлбөрөө эргүүлж төлнө. Та сурах хугацаандаа англи хэл дээр олон улсын сэтгүүлд нэг өгүүлэл хэвлүүлнэ. Гэхдээ хэвлүүлэх өгүүллийн тоо суралцах түвшингээс хамаарч өөр өөр байна. Тухайлбал докторын зэрэгт бол дор хаяж 2 өгүүллэл хэвлүүлэх ёстой. Та олон улсын хуралд өөрийн судалгаагаа хэлэлцүүлнэ. Ямар хүн төлбөрөө төлүүлчихээд өрөнд орохыг бодох вэ, бүгд л хичээнэ. Үүнийг хэрэгжүүлэхэд доор дурдсан хэд хэдэн шаардлага тулгарах байх:

-          Багшлах боловсон хүчний чадвар өндөр байх

-          Эрдмийн зэрэг цолтой /нэр төдий биш шүү/ багш нарын баг бүрдүүлэх

-          Оюутны болон багшийн гадаад хэлний чадвар маш өндөр байх

-          Сургалтын материаллаг болон бааз сайн байх

-          Орчин үеийн шинэ технологийг цаг алдалгүй нэвтрүүлж хэрэгжүүлдэг байх

-          Төрөөс бодлогоор дэмждэг байх

           Энэ бүхнийг дэс дараалал, зохион байгуулалттайгаар бэлдэж чадвал дэлхийн усны боловсон хүчнийг яг л Голландын НҮБ-ийн усны сургууль шиг бэлдэх цаг тун удахгүй ирнэ гэдэгт итгэлтэй байна. Монгол улсад усны асуудал маш хурцаар тавигддаг, тэр хэрээрээ чадварлаг усны инженер дутагдалтай байдаг. Усны инженер гэхээрээ  л зураг хуулаад суухын нэр биш гэдгийг ойлгох үе иржээ. Дэлхий өөрчлөгдөж байна, тэр хэрээрээ шинэ асуудлууд тулгарч биднээс шинэ мэдлэг мэдээлэл шаардаж байна. Өдөр бүр шинэ чадварт суралцаж, түүнийгээ улс орондоо хэрхэн нутагшуулах талаар ухаан бодлоо уралдуулмаар байна. Үүнийг чадварлаг инженерүүд л хийж чадна. Түүнээс нүүрномын ямар нэгэн бурхны зураг дээр эрхий хуруугаа гозойлгоод ширгэсэн гол дахиад урсахгүй билээ. Инженерийн хийцтэй худгийг дэлхийд анх Хубилай хаан тэртээ олон жилийн өмнө дэлгэрүүлж чадсан юм бол орчин үеийн оюун ухаант Монгол хүмүүн бид үргэлжлүүлж яагаад болохгүй гэж.

УСНЫ БУЯН ИХ ЭЭ

Баранчулууны Амартайван, докторант

Sungkyunkwan University

Graduate School of Water Resources

Hydro-Engineering lab

Email; Amartaivan@skku.edu

 

ЭМЭГТЭЙ ХҮНИЙ ХҮЧ

Б.Булган 1 сарын өмнө

Миний уншиж судалсан бас өөрийн амьд мэдрэмж мөн бусдын амьдарлыг ажиглахад, эмэгтэй хүн эр хүний бүтээсэн эр хүний материалист нийгэмд амьдарч  байгаа ба ийм үед илүү зөөлөн тайван амгалан амьдрая гэвэл бусад хүмүүсийг тэр чигээр нь хүлээж авч ойлгох  нь чухал гэж бодном. Бүх хүн өөрийн сонгосон амьдралаар амьдарч байгаа ба тэр бүхэнд хангалттай тийм сонголт хийх шалтгаан байгаа. Магадгүй чи илүү сайхан амьдралыг мэддэг учраас түүнийгээ санал болгож болох боловч эцсийн дүнд тэр хүн л өөрөө бүхнийг шийднэ. Дэмжлэг үзүүлж болох боловч хүчээр өөрчлөх боломжгүй.


Сонгууль

Ц.Сонинхангай 3 сарын өмнө

Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль дуусахад 5 хоног үлдээд байхад төрсөн бодлоо хуваалцах гэсэн юм. Монголчууд сонгуульд өндөр ач холбогдол өгч оролцоод байна уу? Эсвэл ямар нэг хувийн эрх ашгийн төлөө оролцоод байна уу? Надад төрж байгаа бодол бол энэ. Сонгууль бидний амьдралд шууд нөлөөлж эерэг болон сөрөг нөлөө үзүүлдэг нь үнэн ч сонгууль 4 жилд 1 удаа тэр жилдээ ганцхан сар болоол өнгөрнө. Бусад үед амьдрал үргэлжилдэг хэвээрээ л үргэлжилнэ. Даанч ийм зүйлийг ойлгож үйл ажиллагаанд оролцдог хүмүүс цөөхөн юм даа. Өөрийн гэсэн үзэл баримтлалтай, өөрийн улс төрийн ойлголттой, тэр ойлголт нь намын үзэл баримтлалтай нийцдэг гэдэгт итгэж, өөрийн намаа Монгол эх орноо илүү сайхан болгож хөгжүүлнэ гэж бодон нам дагадаг залуус даанч Монголд түй ч байхгүй нь харамсалтай. Нам залуусаа хөгжүүлэх тогтолцоо алга. Намд ерөөсөө л өөрийн гал хөлөө болгох бодлого л байна. Юугаа ч мэдэхгүй турхирсан юугаа ч мэдэхгүй эсэргүүцэж дэмжсэн л залуус өөрсдийн ашиг хонжооны төлөө өөрсдийн саадгүй амьдралын төлөө дээр нь байгаа хэн нэгэн заавал дээшлэх ёстой гэсэн ойлголттой хурган улс төрчид бялуунаас хуваалцаж хувь хүртэх зорилго агуулсан харанхуй ирээдүй Монголыг хүлээсээр. Энэ бүхнийг зөв тийш нь эргүүлж зөв зүгт оруулах хүн нь М.Энхболд Х.Баттулга С.Ганбаатар аль нь ч биш зөвхөн залуу зөв бодолтой залуу хүн та гэдгийг нам хөөж цүнх барьж байгаа залуус эртхэн ойлгоосой гэж боловсролгүй нийгмийн соёлгүй залуу хэлэх гэсэн юм.

Иргэн таны улс төрийн оролцоо

Г.Хишигбаатар 3 сарын өмнө
Муу муухайг шавар шалбаагтай зүйрлэе гэвэл манай улс төрийн орчин асар уудам талбай дүүрсэн намаг балчиг болж таарах биз. Дунд нь баянбүрд бүхий арал. Тэхий голд нь байрлах сэнтийд залрах эрхмийг бид сонгох гэж байна. Харамсалтай нь намаг балчиг дундаас цэвэр, хуурай гарч ирэх хуухьтай эр Монголд байхгүй л байх даа. Ер нь угаас сайн хүн, муу хүн гэж үгүй. Гагц хүний сайн үйлдэл, муу үйлдэл л гэж байх аж. Тэгэхээр бидний хайгаад байгаа арван цагаан буяны мөрөөр орсон их гэгээн үнэндээ энд байхгүй. Харин хэн нь арай бага шавар шалбаагтай зууралдсан бэ гэвэл нягталж болох л байх. Даанч үүнийг нь тооцож гаргадаг арга технологи одоохондоо алга. Байлаа гээд ч түүнд нь шаардагдах дата мэдээллийг бүрэн цуглуулна гэдэг хэцүү. Цуглуулаад дэнслээд арай дөнгүүрийг нь сонголоо гэхэд чанарын хувьд нээх сүртэй ялгаа гарахгүй.  Оффшор, хээл хахууль, албан тушаалын наймаа, тендэр, өмч хувьчлал, ... Энэ бүгдийг өнөөгийн улс төрийн муу муухай зүйл гэж нэрлэж, энэ шалгууруудаар шүүж, дэнсэлж байна улс төрчдийг. Бид зөвхөн тоон утганд л ач холбогдол өгөөд байгаа болохоор энэ дэндүү муу муухай харагдаж байгаа хэрэг. Харин үүнийг эзэлхүүнээр илэрхийлээд үзвэл хамгийн нийтлэг, нийгмийн аль ч анги давхарга, ямар ч насны ангилалд байдаг үзэгдэл болж хувирна. Байгууллагынхаа хангамжинд нөхрийнхөө дэлгүүрээс 100'000₮ бараа шахаж л дээ нэг бүсгүй. Хангамжийн зардлынх нь 10 хувьтай дүйцнэ. Эрдэнэтэд 10 тэрбумаар шахаж л дээ. Бас л адилхан 10 хувь. Ижилхэн л шахаачид. Тоон хэмжээ нь ондоо боловч эзлэх хэмжээгээрээ ижил. Тэр ч бүү хэл ээж нь бага хүүдээ, эгчийнх нь цамцийг хүчээр өмсгөх чинь бас л шахааны нэг хэлбэр болж таарах юм биш үү? Эхнэрээсээ, гэр бүлээсээ 1000 төгрөг ч бай нуусан л бол оффшор юм биш үү? Танилаасаа гарын бэлэг авсаны хариуд хүн ажилд авбал албан тушаалын наймаа. Ажлаа хийгээгүй атлаа цалингаа гэмшихгүй авч байгаа хүн, хуралдаа суудаггүй гишүүн хоёр ямар ч ялгаагүй. Ерөөсөө намаг балчиг, муу муухайгаа улс төртэй биш өнөөгийн Монголын нийгэмтэй зүйрлэх нь зүйтэй юм байна. Муу муухай бүхнээр дүүрсэн энэ улсад сайн сайхан зүйл байна уу ер нь? Үр хүүхдүүддээ яаж сайн сайхан улс орныг үлдээх вэ? Тэгэхээр энэ намгийг эхлээд хатаах хэрэгтэй. Гэхдээ голоос нь биш захаас нь эхэлж хатаах хэрэгтэй. Умардын венец гэгддэг үзэсгэлэнт Санкт Петербург хотыг намаг дээр барьсан. Гэхдээ тэнд асар олон мянган боолын амь нас төлөгдөж байж намаг хатаж хот боссон. Үүний л адил иргэн та нийт массын гурван саяны нэгтэй дүйх хэмжээнд ч атугай нөлөөлж л байвал сайн сайхны эхлэл нь тэр. Дуслыг хураавал далай болдог. Бусдаас үл хамааран та хогоо саванд нь хаяж сур, бусдыг хуурч мэхлэхээ боль, шунахай сэдлээ барьж сур, ер нь яаж хэрхэн бусдад дараа төвөг болохгүй, буруу зүйлээс холуур аж төрөөд л сурчих. Тэгвэл та гандан орох ч хэрэггүй болно. Бусдад гай төвөг болохгүй явна гэдэг үнэндээ хамгийн том буян. Ард иргэд нь соёлтой, боловсолтой, зүрх сэтгэлтэй, зөв болж байж л тэдэн тундаас жинхэнэ төрийн түшээд төрж гарах биз. Бидний Монголчууд хэзээ нэг ухаалаг ард түмэн болох бол доо. Өнөөдөр биш, маргааш ч биш, бүр би тэр сайхан цагыг үзэх үзэхгүй нь ч хамаагүй. Ядаж үр хүүхэд минь тэр сайхан цагыг үзээсэй бил ээ дээ. Үнэндээ амь биеийг тэтгэх, аз жаргалаар сэтгэлээ цатгах хэрэгцээнүүд зарим хүмүүсийн амьдралын өртөгтэй харьцуулахад өчүүхэн төдий юм билээ. Үүнийг ч ойлгочихвол зөв амьдрах зам чинь нээгдэнэ дээ. Зөв амьдрал, зөв үйлдэл, зөв үлгэр дуурайлал гэдэг л иргэн миний улс эх орондоо хийж чадах хамгийн том алхам юм уу даа. 

Хэн хэний эсрэг яагаад эсэргүүцэв.

Ц.Сонинхангай 3 сарын өмнө

2017 оны 6-р сарын 17нд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч Х.Баттулга Орхон аймгийн иргэд дэмжигчидтэйгээ уулзалт хийх үеэр хэсэг иргэд эсэргүүцэн жагсав. Гэхдээ энэ хүмүүсийн бичсэн, асуусан бичвэр болон эсэргүүцэн орилж байгаа үгсийг сонсвол арай л өөр санагдах. 9 жилийн өмнө болсон явдал яагаад болсон учир шалтгааныг бага ч гэсэн ойлголоо. Өнөөдөр хэн ямар намаас нэр дэвшиж байгаа нь бус ямар хүн яагаад нэр дэвшиж байгаа нь чухал гэж би ойлгох юм. 2 удаагын мэтгэлцээнд оролгүй бултаж байгаа байдлыг нь харвал энэ хүмүүсийн зөв. Гэхдээ хэн нэгний захиалгаар биш өөрсдийн хүсэл сонирхолоор зохион байгуулалттайгаар үзэл бодлоо илэрхийлсэн бол ч. Бүх зүйл 2 талтай ч аль аль нам нь шударгаар өрсөлдмөөр байгаа юм. Одоо МАН нэр дэвшигч Орхон аймагт ирэх үед юу болохыг би таашгүй.

 

Ийм зүйлийг зохион байгуулсан хүнтэй хариуцлага тооцож арга хэмжээ авна гэдэгт итгэлтэй байна. Гэхдээ цаас барин орилсон иргэд бус өдөөн турхиж захиалгаар гаргасан тэр хүмүүсийг.


Улс шиг улс болох юмсан

Д.Эрдэнээ 7 сарын өмнө

Монгол маань нэг л болохгүй байна. Улс төрөө мөнгөөр шийддэг, төрийн сандалыг хувьдаа ашигладаг, эдийн засаг элгээрээ хэвтсэн. Хот утаатай ард иргэд бухимдалтай гэх мэт гэх мэт тоочоод барашгүй. Хэрэв улс шиг улс байсан бол иргэд хангалттай цалинтай, улс төрчид ирээдүйгээ харж шийдвэр гаргадаг, төр хүчтэй гэхдээ хүнд сурталтай биш, иргэд эрүүл, хүүхэд залуучууд эрдэм ухаандаа шамдсан, хот утаа түгжрээгүй, олон улсад нэр хүндтэй байх байсан.

Би одоогийн улс төр нийгэмийг өөрчилж чадахгүй гэхдээ хувь хүний хувьд ийм нийгэмд яаж өөрийгөө авч явах вэ энэ тухай залуучуудад зөвлөгөө өгмөөр байна. 

Эхэндээ улс төр. Гол асуудал юунд байгаа вэ гэхээр хэт ойрын идшэнд дурлаж холын зорилгоо огт бодохгүй байгаад гэж боддог. Үр хүүхэд нь монголдоо л амьдрах болно. Гадаадад гарсан ч монгол нэрээ зүйх болно. Тэднийхээ ирээдүйг боддог бол ийм хачин байдалаа үргэлжлүүлээд байлгүй системээ засах байсан. 
Хэн нэгэн мөнгө бариад ороод ирлээ энд гарын үсгээ зурчих тэгээд л тэр мөнгө миний мөнгө. Гоё ажил байгаа биз. Мөнгө цуглуулаад л насаараа барахгүй хэмжээнд овоолоод тэгээд үр хүүхэдээ гадаадад гаргаж амьдруулна санаа зовох зүйлгүй сэтгэл амар... Гэтэл энэ системээ засахгүй тэнэгтээд байвал нэг өдөр улс дампуурч тэр уул шиг овоолсон төгрөг цаас болвол яах билээ. Доллар болгоод гадаадад гарлаа гээд харьж ирэх нутаггүй болвол яах билээ. Сонгуулиар сонгогдсон 4 жилээ биш түүнээс жоохон холыг хараад үз. Системээ янзалж засаад 20 жил төрийн эрхэнд сууж нэр хүндтэй буух уу өнөөдөр ууж идээд 4 жилийн дараа шоронд орох уу?  Хол гэлгүйгээр 4 жилийн дараахаа бодоод үзхэд л юу хийх зөв гэдэг ойлгомжтой баймаар. Жаргалын удаан зовлонгийн богино гэдэг. 4 жил хулгайлж идээд 40 жил зовмоор байгаа юм байх даа энэ улс төрчид. Богино хугацааны үйлдэл сайн ч бай муу ч буруутдаг. Яагаад гэхээр зөв буруу гэхээс илүү ямар аргаар гэж боддог тул. Зөвхөн аргаа бодоод байхаар муу арга л хамгийн сайн дөт зам болдог. Холыг зорьсон үйлдэл бол сайн муу аль ч сэдэл зөв болдог. Яагаад гэхээр холын зорилгонд буруу зүйл саад болдог болхоор. Муу сэдэлтэй байлаа ч холын зорилготой бол муу юм хийж чаддаггүй гэсэн үг. Ердөө л энэ. Мэдээж өнөөдрийн талхаа идэе гэх бодол үргэлж орж ирнэ ямар ч хүний хувьд. Энэ үед маргаашаа нэг жоохон 5 минут ч хамаагүй бодоод үзвэл өнөөдрийн талх тийм ч амттай зүйл биш харин хор байна гэдэгээ мэднэ. Залуучууд холоо харж шийдвэрээ гаргаарай. Ирээдүйгээ сайхнаар төсөөлж тэгээд түүнийхээ төлөө зүтгэж сурвал том эрдэм болно. 

Боловсролын талаар. Манай боловсролын систем ч сайхан нурж дээ... Багшдаа бэлэг өгөөд дүнгээ засуулдаг. Энэ бүхнийг хэн нэг хүн ганцаараа засах боломжгүй хурдан засрах ч үгүй байх. Энд анаарах зүйл гэвэл дүн бол боловсрол биш түүний төлөө бэлэг өгөх бол бүүр утагагүй зүйл. Тэгснээс өөрийн дуртай зүйлтэй бол зураг зурах дуу дуулах бүжиг бүжиглэх хөл бөмбөг тоглох гэх мэт. Ямар нэгэн юманд дуртай  бол. Гар утас дээрээ тоглоом тоглож найзуудтайгаа дэмий юм бичих бол хоосон цаг үрэлт шүү яахав чөлөөт цагаа зугаатай өнгөрүүлэхэд л юу юм гэхээс. Хэтрүүлвэл чиний хайран цагыг үр дүнгүй устгана юм сурж эрдэм олох цагаа тоглоомонд өгвөл ирээдүй чамд ядуу амьдрал зовлон бэрхшээлээс өөр юу ч өгөхгүй. Тоглоом нүүр хуудасны цагаа хязгаарлаж чадвал тэр хэмжээгээр том эрдэм болно. Тэгээд илүү гарсан цагаа нэг сонирхосон зүйл олж аваад түүнд зориул тэгээд тэрүүгээрээ өөрийгөө сорь. Дуртай юмтай бол. Сонирходог юмтай бол. Мөнгө дутагдалтай бол зах дээр гараад юмны үнэ судлаад жоохон нааш цааш наймаа хийгээд үз. Боловсролын систем нурж уначихаад чиний хайран цагыг устгаж байхад чи өөрөө өөрийнхөө цагыг дэмий үрж болохгүй шүү. 

Гэр бүлийн талаар. Гэр бүлдээ ялагдаж сур. Би зөв чи буруу гэж битгий зүтгэ битгий батлах гэж оролд. Гэр бүл гэдэг бол 2 хүн биш нэг юм түүн дотор нэг нь ялвал нөгөөдөх нь ялагддаг. Тэгснээр гэр бүлд аз жаргал нэмэгдэхгүй. Ялагдсан тал гомдолтой ялсан тал гэмшилтэй болдог. Тэгснээс өөрөө ялагдаж өгсөн үед ялагдал тийм ч гашуун байдаггүй харин нөгөө талдаа аз жаргал өгдөг. Ялагдал аз жаргал авчирдаг. Тэгээд бие биенийхээ дутагдалыг засах гэж битгий оролд. Хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй. Бие биенээ ялж дутагдалын чигчэлж хэрүүл хийж насаараа амьдрахуу бие биендээ ялагдаж хүлээн зөвшөөрч жаргалтай насаа элээхүү энэ яг чиний тэгээд нөгөө хүний чинь гарт байгаа. Ямар амьдралаар амьдармаар байна?  Өө нээрээ ханиа сонгохдоо мөнгө харах шиг утгагүй зүйл байхгүй шүү. Мөнгөөр асуудалаа шийдэх бол хамгийн арчаагүй зүйл. Хүн шиг л амьдармаар байвал мөнгөнөөс өөр зүйл олж харах хэрэгтэй.

Нийгэм. Нийгэм бол гэр бүлийн том хувилбар. Бусадын эрх ашигыг хүндэлж чадвал эргээд өөрт ашигтайгаар тусдаг. Харин хувиа бодоод байвал өөрийгөө хохироодог. Замын хөдөлгөөнд орохдоо би л болж байвал болоо гээд уулзвар руу чихэж орж бусадыг гацаах. Жоохон зогсоод  өөр хүнийг явуулчих боломж байхад урдуур нь тээглэж зогсох гэх мэт хувиа бодсон зан гаргаад байвал өөр хүн чамайг яарч явахад чинь яг тэгэх л болно. Бүгд бие биендээ зам тавиад учираа олоод явцгаавал бүгд очих газартаа хурдан очино. Бүгд хувиа бодоод бие биендээ саад болвол бүгд гацаж бухимдана. Нийгэмд амьдарч л байгаа бол бусаддаа боломжтой л бол заавал ялагдаж өг. Тэгснээр чи өөрөө аз жаргалтай болно. Уг нь хууль байгаа бүгд дүрэмээ бариад явбал бүгдэд ашигтай болдогт л хамаг утга учир байдаг зүйл. Хуулийг хүчтэй төр хэргэжүүлж ашиг тусын хүмүүст мэдрүүлж ойлгуулдаг. Манай төр энэ тал дээр маш сул тул өөрсдөө ухамсарлахаас өөр аргагүй. Түүний тулд ялагдаж сурхад л болно амархан байгаа биз. Нэг нь хог хаяж байхад би дутахгүй гээд нэмээд хаях биш ялагдаад тэр хаясан хогыг аваад хогийн сав руу хий. Тэрийг харсан өөр хүн чамайг дагаж хог авч хогийн саванд хийнэ. Ихэнх тэгээд байвал хаядаг хүн ч гэсэн шууд хаяхаа болиод хогийн саванд хийдэг болно. Ядаж хотоо цэвэрхэн байлгавал. Энийг бид ямарч гадны тусламжгүйгээр өөрсдөө чадах ёстой асуудал шүү дээ. Бид энэ дэлхий дээр цөөхүүлээ шүү дээ энэ жижигхэн хот дотроо бие биенээ хайрлаж хүндлээд аятайхан амьдарвал.

Эдийн засаг. Дэлгүүрээр дүүрэн импортын бараа байна гэхээр бидэнд тэр хэмжээгээр боломж байгаа гэсэн үг. Шинээр бизнес нээх боломж зөндөө байна. Өөр хүний хийж байгаа зүйл зах зээлээ хангаж дийлэхгүй байгаа бол тийшээ орж болох байх. Хэрэв хангачихаад байгаа бол заавал түүнтэй зах зээл булаацалдах хэрэггүй өөр боломж хай. Ногоо тарих ашигтай гэнэ, банк бус санхуугийн байгууллага ашигтай гэнэ, байшин барих ашигтай гэнэ гээд бүгд нэг юм дээр шаваарлдахаар бүгд алддаг. Нэг жишээ байдаг тахианы ферм ажиллуулж байгаа хүн будаа цацдаг тэгээд будаатай хувингаа жоохон хол тавьдаг. Будааг нэг тахиа гүйж ирээд хэдийг аваад зугтаадаг бусад тахиа тэр тахианаас булааж авах гэж араас нь хөөдөг... Цаана чинь хувин дүүрэн будаа байхад энэ тахиа гэж ёстой тэнэг юмаа. Гэтэл ухаант хүмүүс бид яг энэ фермийн тахиа шиг тэр мөнгө олоод байна гэнэ гээд л бүгд тийшээ шуурдаг тэгээд бүгд шатдаг. Цаана чинь хувин дүүрэн бизнэс байна. Шинэ юм хийхээ бод. Шинэ бизнес олохоо бод. Эсвэл одоо байгаа бизнесийг шинэчлэхээ бод. Юм бүтээхээ бод. Зөндөө их боломж байна. Одоо байгаа жоохон бизнесийг хоорондоо булаацалдаж битгий хоорондоо зодолд. Манай бизнесийхэн бие биенээ ялах гээд л нэгнийхээ барааг муулаад одоо монголд сайн нэртэй бараа бараг нэг ч алга ийм муухай бизнес юун сайхан юм бол... 

 

За тэгээд эцэст нь хүн жаргалын төлөө амьдардаг амьтан. Жаргалаа яаж тодорхойлохоос бүх зүйл хамаардаг. Зөвхөн мөнгө байгаад жаргана гэвэл бусадын хайр итгэл эсвэл өөрийн эрүүл мэндийг худалдаж авч чадах болуу? Энэ бүхэн аз жаргалд заавал хэрэгтэй болдог. Тэхлээр арай өргөнөөр холуур хар. Дундаж наслалт 70-80 нас хүрч байна. Энэ урт хугацааг туулаад насны эцэсээ бахархаж өнгөрөөмөөр байвал бусадын итгэл хайрыг даасан хүн болох л бидний гол зорилго болуудаа. Түүний төлөө заавал олимпийн аварга болох хэрэггүй. Будагчин болоод чинь сэтгэлээсээ сайхан будчихаад тэрийгээ хараад бахархаад явахад л аз жаргал ойрхон шүү дээ.