Бидний үнэт зүйл, ёсзүй ба Нийгмийн зөвшилцөл

Монгол хүний оюуны болон сэтгэлийн орон зайг зөвхөн эдийн засгийн ашиг сонирхол түрж дүүргэж буй үйл явцын дунд бид оршиж байна. Саяхны, 100 жилийн өмнөх түүхэнд л Монголчуудыг зочломтгой, найрсаг, уужуу тайван, холч ухаантай гэж тодорхойлсон нь өнөөдөр гайхалтай зүйл болохдоо тулжээ. Үнэт зүйлээ гээсэн улс орон доройтон үгүй болдог баталгаа түүхэнд бий. Иймээс өнөөдрийн монгол хүний ирээдүйдээ итгэлгүй, гутранги, талцсан, хийрхүү, хувиа хичээсэн, хэт ашиг хөөсөн хандлагын эсрэг язгуур мөн чанарыг нь сануулах шаардлага бий боллоо. 2018 оны Монголын эдийн засгийн форумын нэг салбар хуралдаанд Монголчуудын үнэт зүйл ёс зүйн талаар хөндөн ярилцсан хэлэлцүүлгийг хүргэж байна.   Хэлэлцүүлэгт Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн М.Оюунчимэг, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дэд дарга Б.Бат-Эрдэнэ, Жавзандамба хутагт төвийн багш Д.Нямсамбуу гавж, Мөнхчулуун сангийн тэргүүн М.Зоригт, IRIM судалгаан хүрээлэнгийн гүйцэтгэх захирал Ц.Батсугар нар эрхэм зочдоор уригдсан юм. 

  В.Ганзориг: Бүгд сайн болохыг хичээж хэлдэг атлаа яагаад үйлдлээрээ энэ бүхнийг хийхгүй байна вэ? Үнэт зүйл, уламжлал гэж ярьдаг атлаа гараад гудамжинд гараад яагаад яриагаа үйлдэл болгож чаддаггүй вэ? Монголд ер нь сайн хүн байна уу? Медиагаар дан сөрөг мэдээ, мэдээлэл гарч байна.

Д.Нямсамбуу: Айхтар онолын зүйлс ярихаас илүү ер нь ёс суртахуун гэдэг зүйл хүнд сууж болдог юм уу үгүй юу, хүн өөрчлөгдөж болдог үү, үгүй юу, массын төвшинд энэ өөрчлөлтийг хийж болох уу үгүй юу гэдэг дээр би сүүлийн үед нэлээд анхаарал хандуулж ажиллаж байгаа. Хэрэв улс орныг хүнээр төсөөлбөл ёс суртахуун гэдэг дааврыг ялгаруулдаг булчирхай, эрхтэн юу байх вэ? Бид яагаад ёс суртахуунтай байж чадахгүй байна вэ? Бусдыг хүндлэхээс бүх зүйл эхэлдэг. Бусдыг хүндлэхэд саад болдог хамгийн том зүйл бол миний ашиг сонирхол. Bodybuilding гэдэг нь биеийг бүтээх гэсэн үг. Хүн фитнест яваад бие, булчингаа хөгжүүлдэгтэй адил дотоод сэтгэлээ хөгжүүлэх ёстой. Дотоод зан ааль, араншин, хандлага хүний булчинтай адил юуг дадал болгож, юунд хичээж, яаж чармайж буйгаас болж өөрчлөгддөг. Хүн хулгай хийх тусах энэ нь дадал болдог. Худлаа ярих тусам энэ нь рефлексийн төвшинд хандлага болж суудаг. Хүний зөв, сайн чанаруудыг фитнесээр болж олон оролттой дасгал болгож хийхийг бурхныг шашинд заадаг. Өөрөөр хэлбэл аливаа шийдвэр гаргахдаа бусад янз бүрийн бодлоо дийлэн зөв шийдвэр гаргана гэсэн үг.

Сайн, муу хүн гэдэг бол цаанаас өгсөн өгөгдөл биш. Энэ бол бүтээл. Улс нь хүнээ бүтээх ёстой. Хүн болох процесс гэж байдаг. Багаасаа чонотой өссөн хүүхдийн тухай нэвтрүүлгүүд байдаг. Хүн шиг харагдаж байгаа боловч хүн болж өсөөгүй байдаг шүү дээ. Эдийн засгийг хөгжүүлэх олон онол, тусдаа үзэл баримтлал байдаг байх. Миний бодлоор хулгайг л зогсоож чадвал Монгол хөгжинө. Эдийн засгаа сэргээх, хөрөнгө оруулалт татахын тулд хувь хүнд би хулгай хийх ёсгүй гэдэг итгэл байх ёстой. Энэ итгэл хүнд сууж болдог уу, шинээр үүсч чадах уу гэдэг сорилт юм даа.  

М.Оюунчимэг: Монголын эдийн засгийн форумд би анхнаас нь оролцоод явж ирсэн. Тиймээс ач холбогдлыг нь маш сайн ойлгодог. “Бидний үнэт зүйлс, ёсзүй ба Нийгмийн зөвшилцөл” гээд энэ сэдвийг Монголын эдийн засгийн форумд оруулж ирсэн нь маш чухал зүйл. Улс орноо хөгжүүлэх сая батлагдсан 25 их наяд төгрөгийн өртөгтэй 110 гаруй төсөл хөтөлбөр нийгмийн зөвшилцөл, ойлголцолгүй явахгүй. Хэн нэг улстөрч, эвсэл бүлэглэлийн шийдвэрээр аль нэг төсөл хөдөлдөг, эсвэл бүр нам зогсоодог үйлдэл манай нийгэмд газар авсан. Шүүхээр гэм буруутай нь тогтоогоогүй байхад хэвлэл мэдээлэл, сошиал медиагаар хүнийг балбаж байгаад шүүх цагдаад дуудуулдаг. Тэр асуудал нь хэн нэг улстөрч, аль нэг бүлэглэлийн тааллаар шүүх дээр шийдэгддэг байдал газар авчихлаа шүү дээ. Миний компани шалгараагүй бол өөр хэний ч компани тендерт шалгарах ёсгүй гээд ажил гацаадаг нь нууц биш ээ. Тиймээс бид аргаа бараад тендерийн хуульд өөрчлөлт хүртэл оруулж байна. Сүүлдээ боловсрол огт хэрэггүй гэж хүртэл ярьдаг болчихлоо. Энэ нь бидний ёс зүй, үнэт зүйлс байхгүй болчихоод байгаатай холбоотой. Үнэ цэнэгүй газар өрсөлдөөн алга болдог. Бид тамын тогооны үлгэрээс салах ёстой. Эс бөгөөд манай улсын үндэсний аюулгүй байдалд хүртэл сөрөг нөлөө үзүүлэх хэмжээнд туллаа.

Ц.Батсугар: Хүсч буй шигээ байж чадахгүй, өөрсдийн хүсч байгаа дүрээ бүрдүүлж чадахгүй буйн шалтгаан нь бидний судалгаагаар итгэлтэй холбогдож байна гэж гардаг. Манай нийгэмд итгэл гэдэг зүйл доройтсон. Бидний сүүлийн судалгаагаар танихгүй хүнд нийгмийн 40 гаруй хувь итгэнэ гэж гарсан. Өөрөөр хэлбэл бараг 2 хүн тутмын нэг нь асуудлыг, хүнийг сэжиглэж харж байна гэсэн үг. Мөн Монголчуудын 80 гаруй хувь нь бусдад туслахыг эрмэлздэг ч эргээд энэ хувиар бусад хүн намайг дараа нь ямар нэг хэлбэрээр ашиглана гэдэг хардлага нийгэмд тархжээ. Иймээс хүмүүс хэчнээн зөв яваад би юунд хүрэх юм бэ гээд ярьдаг болсон. Ёс зүйтэй, зөв явах гэхээр тухайн хүний эрх нь зөрчигдөх гээд байдаг. Гэтэл хүний зөрчигдсөн эрхийг хамгаалах, сэргээх нийгмийн институциуд, төрийн байгууллагууддаа хүмүүс итгэхээ больжээ. Төр засаг, улс төрийн институцид итгэх итгэл ямар ч тохиолдолд 30 хувиас давахаа больсон. Иймээс миний эрх ямар байдлаар зөрчигдлөө гэж үзэхэд түүнийг хамгаалах ямар ч баталгаа байхгүй болсон. Ингэхээр хүмүүс эрхээ хамгаалах дараагийн хувилбаруудыг хайгаад эхэлдэг. Энэ хувилбар нь өөрөө хууль зөрчих, хууран мэхлэх, хулгай хийх, авилга хээл хахуулийн асуудалд оролцох, ёс зүйгүй аашлах юм. Энэ бүх зүй бус үйлдэл нь хувь хүний эрх ашиг зөрчигдөхөөс “сэргийлэх” буруу алхам болоод тогтчихоод байна.

Хүнээ хөгжүүлээгүйгээс болоод улс төрийн өөр үзэл баримтлалтай хүнд итгэдэггүй, бэлгийн өөр чиг баримжаатай хүнд итгэдэггүй, өөр улс үндэстний хүнд итгэж чадахгүй болсон байна. Хүмүүс медиад итгэдэг хэдий ч медиагаар баталгаатай, үнэн зөв мэдээлэл явж байна уу гэвэл маш том асуултын тэмдэг байгаа. Нийгмийн судалгаагаар манайхан хувийн хэвшилд итгэдэг боловч гадны хөрөнгө оруулалттай хувийн хэвшилд огт итгэдэггүй гэдэг цочирдмоор үр дүн судалгаагаар гарсан. Нийгмийн итгэл буурч, хардлага ихэссэн нөхцөлд хүмүүс медиагаас баталгаагүй мэдээлэл авч, нэгнийгээ хадна мангаагаар айлгаад эхлэхээсээ угаасаа тэнцвэрээ алдсан байсан нийгмийн институци улам хүчтэй савлаад эхэлдэг. Нийгмийн нягтрал суларсан үед биесээ хянах тогтолцоо өөрөө аяндаа сулраад эхэлдэг. Хариуцлага, ёс суртахуунаа дээшлүүлэхийн тулд хулгай хийхээ болих, хууль шүүхийн системээр хүчлэх гээд олон хувилбар ярьж байна. Гэхдээ үүнээс илүүтэйгээр тогтолцоог ажиллуулж буй, тогтолцоог хөдөлгөж буй хүмүүсийн асуудал юм. Өнгөрсөн 28 жилийн хугацаанд бид хүнээ мартсан. Өөрөөр хэлбэл энэ бол хүний хөгжлийн асуудал. Нийгмийн институци хоорондын, хүн хоорондын итгэлийг бэхжүүлэхийн тулд эхлээд хүнээ хөгжүүлэх хэрэгтэй. Хоёрт, нийгмийн институциуд ил тод байх ёстой. Гуравт, иргэд маань өөрсдөө и